Hızır
Hızır, Türk düşünce ve edebiyatının önemli adlarından birisidir. O, bir taraftan dinle yani ayet ve hadislerle, diğer yandan Türk kültürüyle ilişkilendirilen bir terimdir. Bir taraftan Ehli Beyt çevrelerinde “Ya Hızır!” diye yardıma çağrılır, diğer taraftan Pir Sultan’ı sığaya çeken Paşa olur. Bir taraftan kışın ayazında bunalan gönüllere nevruzla birlikte yeni mevsimin getireni olur.Yeni hayatın müjdecisi, yemyeşil dünyanın habercisi olarak bir yandan gelmesi beklenirken, diğer taraftan sevgili hayaliyle yüksek burçlara çıkan şairin, vuslat için “Uçurumun kenarındayım ya Hızır” diye seslendiği kurtarıcı kimse olur. Peki, bütün bu ümit ve ümitsizliklerin birlikte yaşandığı, zor anlarda kurtarıcı olarak çağrılan bu Hızırkimdir ve o ne yapar?
Hızır’ın İsim ve Fiilliği
Kaynak dilden Türkçeye geçişinde Hadır/Hazır veya Hıdır/Hızırformlarıyla gelen Hızır,renk ve mekân kategorilerini imler. Her iki kategorinin ortaklığı “yeşil” ve yeşilolmak”tır. Bahar yeşildir. Hızır bahar getirir. Yeşil, ölü kış mevsiminin canlanması ve dirilmesinin renk alametidir. Hızır’ın mekânı hep yemyeşildir. Bulunduğu yere can ve hayat verir. Bu anlamıyla Hızır, özne ve öznenin fiildir. Bir özne olarak Hızır, mekânı canlandırır, fiil olarak diriltir ve yemyeşil kılar.Yeryüzü cennetleşir,Afyonkarahisar “Hıdırlık” olur.
Hızır’ın Kökeni ve Mahiyeti
Bir özne olarak soyu, bazı rivayetlerde peygamberlere (Yahudiliğe) uzanır, bazı rivayetlere göre İslam öncesi kültürlerin önemli figürleridir ve İslam düşüncesine taşınmıştır. Kimi Romalı olduğunu söyler, kimi Fars. Türk kültüründe ise o, Hızır-İlyas vuslatını ve beraberliğini ifade eder. Kuran’a dayandırılan Hızır ise Musa’nın “iki denizin birleştiği yer”de bulduğu, kendisine Allah’ın “rahmet” ettiği ve “ilim” verdiği kimsedir. Musa öğrencisi olmak, ondan ilim/ders almak ister. İlim öğrenmek isteğiyle başlayan Musa-Hızır birlikteliği, hayatın akışını sorgulamaksızın birlikte “tecrübe etme”, birbirini etkilememe eylemi olarak devam eder. Tecrübe-birlikteliği sorgulamaya ve biri diğerini etkilemeye dönüştüğünde sona erer, Hızır’ın Musa ile yolları ayrılır. Hızır, ölümsüzdür. Rivayetlere göre ölümsüz hayat suyu (âb-ı hayat) içmiş kimsedir. Söz konusu mahiyetiyle ondan günümüze iki Hızır gelir. Biri isim-Hızır, diğeri çağrıldığında yardıma koşan, vardığı yeri dirilten canlandıran Hızır.
Afyonkarahisarlı İki Hızır
Hızır’ın biri isim, diğeri sıfat kipi olmak üzere iki formunun olduğunu söylemiştik. Bu formların Afyonkarahisar kültüründeki adları Hızır ve Hıdırlık’tır. İlki olan isim-Hızır, kişiye, bireye, tekil vara delalet eder ve ona zaman zaman isim olarak verilir. Hıdırlık, bir oluşu, bir eylemi bildirir. Bu eylem, Hızır’ın eylemidir. Hızır, bulunduğu yere yeşillik, yeşil oluş verir. Bu oluşa, hıdırlık denir.
Afyonkarahisar’da hıdırlık, anlatılanlara bakılırsa, en eski yerleşim yerlerinden birisidir. O sebeple geçmişe ait kalıntıları mesela mezarlıkları bulmak mümkün. Bugün için Hıdırlık, Mayıs’ta yapılan Hıdrellez kutlamalarının ve ailecek gidilen bahar-yaz mekânıdır. Bir tepelik ve şehrin bütününü görmek ve şehrin bütününü ihata etmeninimkânıdır Hıdırlık. Hıdırlık, stresten kurtulma, huzura erme/vuslat yeridir.
Bizim burada sözünü edeceğimiz hıdırlık değil. Aksine kendisinden söz edeceğimiz iki-hızır, iki Afyonkarahisarlı şairi imlemektedir. Şairlerden biri 13.yüzyıl diğeri 20.yüzyıl Afyonkarahisar şairidir.Afyonkarahisar şiiri için bir ön yani başlangıç, diğeri son olarak düşünülebilir.Belki bu ön-son ilişkisinde arada kalan, ikisi arasında yaşayan başka hızırlardan söz etmek mümkündür. Ancak bu imkânın potansiyeliteden aktüaliteye geçmesi,bazı şartlara bağlıdır. Bu iki Hızır, Hızır Paşa Çelebi ile Hızır Cemil’dir.
Hızır Çelebi
Hızır Çelebi, anne tarafından Mevlevi, baba tarafından Germiyanî’dir. Annesi, Sultan Veled’in (ö.1312) kızı Mutahhare Hatun’dur (ö.1322). Babası Süleyman Şah’tır. İki genç Karahisar’da evlenirler. Bu evlilikten Hızır ve İlyas adlı iki çocuk doğar. Sultan Divani diye ünlenen şair Mehmet Semai Çelebi, Hızır Çelebi’nin torunudur.
Mevlevi kroniklerinden Esrar Dede, Hızır Paşa’nın doğumu akabinde Hızır’ın geldiğini,çocuğualıp Karahisar’daki dağın zirvesindeki“Dede ini”ne götürdüğünü, bu sebeple çocuğa Hızır,çocuğun götürüldüğü dağa Hıdırlık tepesi denildiğini anlatır. Tepe bugün gerçekten yeşildir, piknik ve eğlence alanıdır.Hızırın hızırlığına gelince;
Hızır eğitimini kardeşiyle birlikte önce Karahisar’da yapar, daha sonra Konya’da tamamlar. Germiyan veliahtlığını, diğer adıyla Germiyan beyliğisiyaset işlerini kardeşi İlyas’a bırakır. İlim ve hikmet yolunu seçer, kendisini Mevleviliğe ve Karahisar halkına hizmete adar,böylece Afyonkarahisar Mevlevihanesi şeyhi olur. Mevlevihane’nin ilk şeyhliğini yapar. Vaktini Mevlevi muhip ve mensuplarını eğitmekle, Mevleviliği anlatan şiir ve inşa ile geçirir. Onun makamı, Hıdırlık Makamı (Makam-ı Hızıriyye) diye anılır. 1349 yılında vefat eder ve Karahisar Mevlevi Dergahına gömülür. Sultan Divani oğluna onun adını verir. İyi Farsça bilir. Şiirlerini Mevlevi geleneğin geleneksel şiir dili olan Farsça yazar. Şu söz Farsça şiirinden bir beytinin çevirisidir.
“Aşıklar senin kapında perişan ve başları dönmektedir. Fakat ne senden yüz çevirirler ne senden vazgeçerler”. (Bk.M.Sarı, Afyonkarahisar Edebiyatı, 2019, s.321).
Hızır Cemil
Afyonkarahisar edebiyatında yer alan ikinci hızır, Cemil Hızır’dır. Doğum yeri Afyonkarahisar’dır. Onun hızırlığı, eğitim almak, ilim, sanat ve folklorla ilgili derneklerde görev almak, Afyonkarahisar Tarihinini Araştrıma ve Geliştirme vakfı başkanlığı yapmaktır. Hızır şair ve yazardır. Hızırlığı şairlik, yazarlık ve Afyonkarahisar sanat fenomeninin yöneticiliğini yapmaktır.
Afyonkarahisar Edebiyatı’nda yer alan“Afyonum” şiirinden iki dörtlük verelim:
AFYONUM
Kahramanlar diyarı
Sahipata hisarı
Güzellerin baharı
Benim Güzel Afyon’um.
Ne mutlu Afyonluyum
Yücedir benim soyum
Göğe değecek boyum
Ne mutlu Afyonluyum
Yorumlar