Afyonkarahisarlı Bir Öğretmen-Tarihçi

Öğretmen ve Tarihçilik

Öğretmene eskiden muallim ve muallime denirdi. İlkinin kök kavramı “ög” ikincinin kök kavramı “ilm”dir, her ikisi de bilmek ve öğretmek anlamlarına gelmektedir. Öğretmen ve muallim o fiilin icracısı yani öznesidir. Bilgi öğretmek onun varlık fenomenidir ve bu fenomen onun mesleğidir.

Muallim adıyla öğretmenin şehrimizdeki tarihsel serüveni Darulmuallimin adıyla açılan öğretmen okullarıyla Meşrutiyette başlamış, Cumhuriyetin okullarıyla devam etmiştir. Bu tarihsel yönü bakımından her öğretmen bizatihi genel anlamıyla bir tarihçi sayılabilir, ama birçoğu bunun farkında olmaz. Bunun anlamı her öğretmenin, sahip olduğu bilgi alanının tarihine sahip olmalı, bu tarihsellikle derslerini verebilmelidir.

Asıl tarihe gelince, Arapçadan gelip Türkçeleşen bir terim. Zamanı belirlemek (tarih atmak), vaktini bildirmek gibi anlamlara gelir. O halde tarih üç unsurludur. Bir şey yani olay, iki zaman, üç bilmek ve söylemek. Sözlüklerin verdiği anlama bakılırsa o zamanı ve zamansalı anlatır. Bu zamansal bir “olay (hâdise, vaka)”dır. Olayın anlatımında anlatıcı, gün, ay, yıl gibi terimleri kullanır vezaman içinde olayı bugüne getirir.

İkinci olarak tarih, bir tek olayı değil, “olaylar”ı ele alır. Bu olayları insan (toplum, millet, devlet) açısından değerlendirir. Onları etkileyen hareketlerin arasındaki ilişkileri arar, öncekiler ve sonrakiler arasındaki bağ ve bağlantıları inceler, bu bağlantılarla bir şehrin, bir devletin ve bir milletin kurduğu birlikte yaşama hayatı ve ilkelerini ele alır. Biz sonucusuna “medeniyet) diyoruz. Bu tür incelemede şehir tarihi, devlet tarihi, medeniyet tarihi gibi tarih alanları ve çeşitleri ortaya çıkar.

İşte bizim burada ele alacağımız iki tarihçinin temel özellikleri birer şehir tarihçisi olmalarıdır. Onların tarihinin konusu şehirdir, bu şehir Afyonkarahisar’dır. O nedenle her iki tarihçi önemlidir. Ancak bu yazıda, Bu yazıda ilk tarihçi Atabek ele alınacaktır.

İlk Afyon Şehir Tarihçisi Ömer Fevzi Atabek ve Eserleri

Ömer Fevzi Atabek ve Ulu Camii diğer adıyla Cami-i Kebir mahallesinde, Atatürk’ten iki yıl sonra 1301/1883 de doğdur. Demirdelen sülalesinden Ali Ağa (Usta)’nın oğludur. İlk eğitimini mahalle mektebinde ve lise eğitimini Bursa İdadi’sinde aldı, üniversite eğitimini Darulfünun-ı Osmanî’nin Riyaziye Bölümünde yaptı. 1911’de mezun oldu. O dönemin bir gereği olarak “ruus” sınavına girdi,bugün o sınava “KPSS” deniyor. 1913’te belgesini aldı, muhtelif yerlere öğretmen ve yönetici olarak atandı. 1925’ten emekli olduğu 1948 yılına kadar burada matematikçi, Farsça ve Fransızca öğretmen olarak çalıştı. 1926’daAfyon Vilayeti Tarihçesi adlı Afyonkarahisar şehir tarihini yazdı. Eserinin kapağına kendisini “Afyon Lisesi ikinci devre Riyaziye Muallim” imzasıyla kaydetti. Bu eser, Afyonkarahisar’a ait bilinen ilk müstakil şehir tarihidir, 1997’de günümüz harfleriyle yayınlanmıştır.Eserin orijinal kopyası Afyon Kocatepe Merkez Kütüphanesinde bulunmaktadır. Camilerde hutbe okuması, vaazlar vermesi hatta namaz kıldırması ilaveten arıcılık ve bahçe işleri onun emeklilikte yaptığı işlerdir. Ölüm tarihi için 8 Mayıs 1971’de vefat etmesi yanında 8 Mayıs 1975 tarihleri verilir (Bk.Mehmet Sarı, “Afyonkarahisar Edebiyatı”, Afyonkarahisar Müzik Sanat Ansiklopedisi, Afyonkarahisar Belediyesi, Afyonkarahisar 2019, s. 220, 221). Yazılan biyografilerinde on sekiz eserinin olduğundan söz edilmektedir. Bunların beşi matematik ve geometriyle ilgilidir.  İkisi dille ilgilidir. Diğerleri, Afyon Vilayeti Tarihçesi, Eski ve Yeni Mektep, Tefsirden İktibaslar, Kuran’da fünun ve Sefine-i Nefise-i Mevleviye’denseçmeler’dir.

Afyon Vilayeti Tarihçesi’nin Muhteviyatı

AtabekAfyon Vilayeti Tarihçesi’inözgün kapağında yer alan 3 rakamına bakılırsa eser, üç bölümden diğer adıyla üç ciltten oluşmaktadır. Atabek eserinin ilk kaynaklarını Fransızca muallimi Edibali Bakı’nın şer’î sicil incelemeleri ve analizleri oluşturduğunu belirtmektedir. Yani onun öncüsü yine dönemin bir öğretmenidir. Onun ikinci kaynağı, Afyon müftüsü ulemadan kabul edilen Hüseyin Fevzi Bayık’ın bilgileridir. Üçüncüsü de kendi incelemeleri ve etütleridir.

Atabek tarihçesinin ilk bölümüne memleketin coğrafi mevkiini ele alarak başlar. Akarsulara yer verir. Ovalar ve dağları, ormanları, nehirleri ve gölleri ele alır.  Yer altı zenginlikleri madenler, yer üstü zenginlikleri hayvancılık ve ziraata yer verir. Sonra Etiler ile şehrin tarihine başlar. Frigya, Roma, Bizans, Selçuklular ve Karahisarlı Atabeğin baş göstermesiyle Afyon şehir tarihine gelir. Böylece şehrin tarihini Sahipata oğullarıyla başlatmış olur. Onları Germiyanlılar ve Osmanlılar takip eder. Atabek’in anlatımına bakılırsa Germiyanlı hakimiyetinin sebebi,onların Sahipata nesliyle akraba olmalarından ve son Sahipatabeyi Ahmet Bey’in varisi olmadan ölmesidir.Atabek’in tarihçesinde Çavuşbaş tarafından gelen bir dere, dere üstüne kurulan köprüler, şehir surları, kabristanlık, çeşmeler, ılıcalar, mahalleler, türbeler, bedesten-han-gibi tarihsel binalar, siyasi olaylar yer alır.

İkinci bölümde camilerin vakfiyeleri üzerinden anlatımı, maarif hayatı, müze, mektepler, bayram tatil günleri, mübarek gün ve geceler, medrese eğitimi ve dersleri, esnaf hayatı ve teşkilatları, düğünler ve mahalli adetler yer almaktadır.

Üçüncü bölüm cumhuriyet dönemine tahsis edilmiştir. Bu bölümde, olan hadislerin günlük olarak kronolojisi, Karahisar’da yetişen ünlüler, kazaların ve nahiyelerin tarihi, şehre atanan vali, mutasarrıf ve kaymakamlar anlatılmaktadır.

Atabek dördüncü bir bölüm (cilt) ekler. Bu bölümde, Millî Mücadele ve Afyon anlatılır. O dönemin olayları belgelere ve gazetelerde yayınlanan dilekçe suretlerine, hatıratlara dayanır. Büyük taarruz anlatılarak kaynakçaya yer verilir. Günümüz yayını olan nüshası tarihi şahsiyet ve mekân fotoğraflarıyla tamamlanır (Bak.Ömer Fevzi Atabek, Afyon Vilayeti Tarihçesi, haz.Turan Akkoyun, Afyon 1997).

Sonuç: Atabek’inAfyonkarahisar Şehir Tarihi ve Bir İhtiyaç

Sonuç olarak Atabek’in Afyon ili şehir tarihi, dört ciltten oluşmakta, şehir coğrafyasının belirlenesiyle başlamakta, şehrin genel siyasi bir tarihi özetlenmekte, asıl şehir tarihi Selçulular (Sahipataoğulları, Germiyanlılar), Osmanlılar ve Millî Mücadele tarihi olmak üzere üç genel siyasi başlıkla anlatılmaktadır. Sahipataoğulları ve Germiyanlılar ayrı sayıldığında şehir tarihi dört siyasi yönetim tarihi olarak ortaya çıkmaktadır. Bu tasnif, kendisi belirtmemişse de anlatımlarından hareketle belirleyebileceğimiz bir Afyonkarahisar şehir tarihi tasnifidir. Bu tarih ilk olması bakımından önemlidir, ama Afyonkarahisar şehir tarihinin bir bütün olarak görebilmek için Atabek’in Afyonkarahisarlı iki kaynağı olan Edibali Bakı ve Hüseyin Fevzi Bayık’ın etüt ve analizlerinin ayrı ve müstakil olarak belirlenmesine ihtiyaç vardır.

Her üç tarihçinin ruhları şad, okuyucularımızın bayramı mübarek olsun.